Uitgangspunten

• Ik geef een praktische review-checklist voor een testament uit 2016.
• Ik maak onderscheid tussen juridische geldigheid en de vraag of actualisering wenselijk is.
• Ik richt de checklist op punten die in de praktijk vaak samenlopen met erfrecht, partnerpositie, kinderen, executeur, voogdij en estate planning.
• Ik neem mee dat een testament kan afwijken van de wettelijke regels van vererving en dat daarin onder meer een executeur en voogd kunnen worden benoemd.
• Ik benoem ook welke punten u zonder inzage in de tekst van het testament niet definitief kunt afvinken.

Antwoord

Een testament uit 2016 behoeft niet op leeftijd alleen te worden vervangen. De praktische vraag is of de akte nog past bij de huidige gezinssituatie, vermogensstructuur en planning. U kunt de review het best opbouwen als een korte dossiertoets: eerst de civiele kern, daarna de samenloop met relatievermogensrecht en pas daarna de fiscale en praktische afwikkeling. Als één van die onderdelen niet meer klopt, is actualisering meestal zinvol.

1. Past de gewenste uitkomst nog bij de wet of juist niet?
Begin met de hoofdvraag: wil de cliënt nog steeds dat de nalatenschap verloopt zoals in het testament staat, of zou de cliënt nu dichter bij de wettelijke vererving of de wettelijke verdeling willen uitkomen. Een testament heeft juist functie omdat daarin van de wettelijke regels kan worden afgeweken. Als de destijds gekozen afwijking niet meer past, is dat meteen een primaire reden voor herziening. Dit is de eerste filtervraag, omdat alle overige bepalingen daarop voortbouwen.

2. Is de partnerpositie sinds 2016 veranderd?
Controleer of sprake is van huwelijk, geregistreerd partnerschap, samenwonen, scheiding of een nieuwe relatie. In de praktijk zijn testament, samenlevingscontract en huwelijks- of partnerschapsvoorwaarden hier nauw met elkaar verweven; die stukken moeten dus op elkaar aansluiten. Bij samenwoners is een testament bovendien een expliciet aandachtspunt in de estate-planningspraktijk. Zodra de relatiewijze of de onderlinge vermogensrechtelijke verhouding is gewijzigd, is een review van het testament in beginsel aangewezen.

3. Sluit het testament nog aan op de gezinssamenstelling?
Kijk of sinds 2016 kinderen zijn geboren, of sprake is van stiefkinderen, een samengesteld gezin of inmiddels meerderjarig geworden kinderen. Als er minderjarige kinderen zijn, is van belang of in het testament een voogd en eventueel een toeziend voogd zijn aangewezen, en of die keuze nog actueel is. Ook moet worden nagegaan of de cliënt de verdeling tussen partner en kinderen nog steeds zo wil. Veranderingen in de gezinssamenstelling zijn een van de sterkste indicatoren dat een oud testament materieel niet meer past.

4. Is de benoemde executeur nog de juiste persoon?
Volgens het erfrecht kan in een testament een executeur worden benoemd voor de afwikkeling van de nalatenschap. Controleer daarom of de benoemde executeur nog leeft, beschikbaar is, capabel is en nog steeds het vertrouwen van de cliënt heeft. In de praktijk verdient ook een reserve-optie aandacht, zeker als de eerste keuze ouder is geworden of de familierelatie is veranderd. Een verouderde executeursbenoeming maakt een testament niet ongeldig, maar kan de afwikkeling wel onnodig stroef maken.

5. Zijn er bepalingen over uitsluiting en privévermogen die nog sporen met het relatievermogensrecht?
Als in de familie of in eerdere planning met een uitsluitingsclausule is gewerkt, moet het testament daarmee in lijn blijven. Dat geldt temeer als inmiddels sprake is van huwelijk, wijziging van huwelijkse voorwaarden of een samenlevingscontract. In de praktijk ziet men geregeld dat notariële en vermogensrechtelijke stukken niet meer goed op elkaar aansluiten. Zodra het testament nog uitgaat van een oude eigendoms- of draagplichtgedachte, is actualisering wenselijk.

6. Is er samenloop met een verblijvingsbeding of overnamebeding?
Wanneer cliënten een verblijvingsbeding of overnamebeding hebben afgesproken, moet u nagaan hoe dat uitwerkt naast het testament. In de praktijk kan pas na uitvoering van zo’n beding de nalatenschap goed worden bepaald en verdeeld volgens wet of testament. Daarbij is uitdrukkelijk van belang dat kinderen aanspraak kunnen maken op hun legitieme portie; als die door het beding wordt geschaad, kunnen zij die bij de langstlevende opeisen. Dit is dus een klassiek controlemoment op interne tegenstrijdigheid tussen contract en testament.

7. Is de fiscale opzet nog actueel?
Controleer of het testament een verdelings- of waarderingsopzet bevat die destijds was afgestemd op toenmalige uitgangspunten voor de Successiewet 1956. In het onderzoek naar actualisatie van rekenforfaits is expliciet onderkend dat nieuwe regels vooral burgers kunnen raken die hun testament niet vaak herzien of bij estate planning van oude regels zijn uitgegaan. Dat betekent niet dat een testament uit 2016 automatisch fout is, maar wel dat een fiscaal gemotiveerde akte extra review verdient. Vooral wanneer de akte destijds nadrukkelijk op successiebesparing was ingericht, is een herlezing in 2026 verstandig.

8. Heeft de cliënt inmiddels grensoverschrijdende aanknopingspunten?
Als de cliënt sinds 2016 naar het buitenland is verhuisd, buitenlands vermogen heeft gekregen of als familieleden in het buitenland wonen, moet de toepasselijkheid van het erfrecht opnieuw worden bekeken. In de estate-planningspraktijk is dat een afzonderlijk aandachtspunt. Zonder die toets kunt u niet aannemen dat de oude redactie nog dezelfde uitwerking heeft. Dit is minder een standaardcontrole dan een gerichte risicovraag, maar bij een “ja” is nadere notariële beoordeling aangewezen.

9. Is wijziging praktisch nog goed organiseerbaar?
Wanneer wijziging wordt overwogen, speelt niet alleen de inhoud maar ook de praktische uitvoerbaarheid. In het notariaat wordt nadrukkelijk gelet op wilsbekwaamheid, afwezigheid van dwang en signalen van financieel misbruik, juist bij het opstellen van testamentaire stukken. Bij oudere cliënten of bij signalen van cognitieve achteruitgang is het daarom verstandig een herziening niet uit te stellen. Dat zegt niets over de geldigheid van het testament uit 2016, maar wel over de kans dat een latere wijziging lastiger bewijsbaar of uitvoerbaar wordt.

10. Praktische eindconclusie voor uw dossier
U kunt de uitkomst van de review eenvoudig in drie categorieën vastleggen. Geen directe actie als relatievorm, gezinssamenstelling, executeur/voogd en fiscale opzet sinds 2016 materieel ongewijzigd zijn en er geen samenloop is met bedingen of voorwaarden. Herbeoordeling wenselijk bij gewijzigde partner- of kindpositie, andere executeurwens, nieuwe huwelijkse voorwaarden of samenlevingsafspraken, of wanneer het testament sterk op successieplanning was geschreven. Aanpassen waarschijnlijk nodig bij scheiding, nieuw huwelijk of geregistreerd partnerschap, samengesteld gezin, gewijzigde voogdijwens, een onwerkbare executeur, of botsing met een verblijvings- of overnamebeding.

Praktische checklist voor het klantgesprek
Gebruik desgewenst deze korte afvinklijst in het dossier. Is op één of meer punten het antwoord nee of gewijzigd sinds 2016, dan is een inhoudelijke testamentreview op zijn plaats.

• De cliënt wil nog steeds dezelfde verdeling als in 2016.
• De partnerstatus is sinds 2016 niet gewijzigd.
• Er zijn geen relevante wijzigingen in kinderen, stiefkinderen of minderjarigheid.
• De benoemde executeur is nog passend en beschikbaar.
• De aangewezen voogd/toeziend voogd is nog passend en beschikbaar.
• Het testament sluit nog aan op huwelijkse voorwaarden, partnerschapsvoorwaarden of samenlevingscontract.
• Er is geen onbedoelde samenloop met verblijvingsbeding of overnamebeding.
• De cliënt wil nog dezelfde omgang met uitsluitingsclausules en privévermogen.
• Het testament is niet gebaseerd op een inmiddels achterhaalde successie-opzet.
• Er zijn geen relevante buitenlandse aanknopingspunten bij gekomen.

Controle

Ik heb een praktische review-checklist gegeven die aansluit op de vraag en op de relevante gezagslijnen uit het erfrecht en de estate-planningspraktijk. Ik heb geen concrete tarieven of fiscale cijfers ingevuld waarvoor actuele vaststelling nodig zou zijn. Ook heb ik nergens verwezen naar interne vindplaatsen, maar alleen naar de inhoudelijke aanknopingspunten zoals executeur, voogd, legitieme portie, verblijvingsbeding en de actualisatie van regels in de Successiewet.

Uitgangspunten

• Ik beoordeel of een testament uit 2016 juridisch of praktisch verplicht moet worden aangepast.
• Ik maak onderscheid tussen de geldigheid van het testament en de vraag of actualisering wenselijk is.
• Ik betrek daarbij het huidige erfrecht van Boek 4 BW, dat sinds 1 januari 2003 geldt.
• Ik benoem wanneer een herziening vooral aan de orde is door gewijzigde wensen, gezinssituatie of fiscale opzet.
• Ik geef ook aan wat ik zonder de inhoud van het testament niet definitief kan vaststellen.

Antwoord

Nee, een testament uit 2016 hoeft niet automatisch te worden aangepast alleen omdat het uit 2016 dateert. Een testament blijft in beginsel geldig totdat het wordt herroepen of vervangen. Op grond van artikel 4:94 BW wordt een uiterste wil gemaakt bij notariële akte (behoudens de wettelijk geregelde uitzonderingen) en op grond van artikel 4:111 BW gelden voor herroeping dezelfde vormvoorschriften als voor het maken daarvan. Praktisch betekent dit: wijzigen kan altijd, maar alleen via een notaris.

Dat 2016-testament valt bovendien al onder het nieuwe erfrecht, omdat dat sinds 1 januari 2003 geldt. De bijzondere overgangsproblematiek uit oudere testamenten speelt volgens het erfrechtmateriaal vooral bij testamenten die al vóór 1 januari 2003 bestonden. Alleen al vanwege het jaartal 2016 is er dus geen reden om te zeggen dat het testament “verouderd” of juridisch achterhaald is.

Of aanpassing wenselijk is, hangt af van de inhoud en van latere wijzigingen in de persoonlijke of vermogensrechtelijke situatie. Een testament is vooral zinvol als men wil afwijken van het wettelijk erfrecht, bijvoorbeeld bij ongehuwd samenwonen, een onderneming, een goed doel, een vruchtgebruikconstructie, de benoeming van een executeur of voogd, of als men wil voorkomen dat verkrijgingen via het kind in een huwelijksgemeenschap terechtkomen. Ook geldt in een huwelijkse situatie dat beide partners ieder een eigen testament nodig hebben.

Fiscaal geldt hetzelfde: er is geen algemene regel dat een testament uit 2016 nu moet worden herzien. Wel kan een testament fiscaal ongunstig of juist verouderd in opzet raken als het destijds is toegesneden op een bepaalde vermogensstructuur of verdelingsmethode. In het onderzoek naar actualisatie van rekenforfaits voor de schenk- en erfbelasting wordt expliciet genoemd dat wijzigingen in die sfeer verwarring kunnen geven over de vraag of een testament moet worden aangepast; dat onderzoek bevat echter geen regel dat een testament uit 2016 daarom nu al moet worden gewijzigd.

De zuivere conclusie is daarom: niet verplicht vanwege het jaartal, mogelijk wel wenselijk vanwege de inhoud of gewijzigde omstandigheden. Zonder inzage in het testament zelf kan ik niet vaststellen of het nog aansluit bij de gewenste erfopvolging, de positie van partner en kinderen, de onderneming of de beoogde erfbelastingdruk. Als u wilt, kan ik hiervan een praktische review-checklist voor testamenten uit 2016 maken, zodat u dossiermatig kunt beoordelen of actualisering nodig is.

Controle

Ik heb het onderscheid gemaakt tussen geldigheid en wenselijkheid van actualisering. Ik heb het antwoord gekoppeld aan Boek 4 BW en aan de notariële vormvereisten, en ik heb geen niet-onderbouwde stellingen over latere wetswijzigingen toegevoegd. Ook verwijs ik nergens naar interne vindplaatsen, maar alleen naar het relevante gezag.