Box 3: vermogenswinstbelasting krijgt vorm, maar rekening blijft openstaan

Maar nu de technische uitwerking op tafel ligt, worden ook de zwakke plekken zichtbaar. Niet alleen bij huwelijk, scheiding en overlijden, maar vooral bij de budgettaire dekking en het gedrag dat een vermogenswinstbelasting zelf kan uitlokken. Tijdens het wetgevingsoverleg van 9 november liep die discussie hoog op. Minister Heinen was niet aanwezig; staatssecretaris Eerenberg verdedigde de novelle. Een meerderheid van de commissie besloot uiteindelijk dat ook met Heinen zelf verder moest worden gesproken, met name over de financiële dekking.

€ 17,5 miljard: gedekt of doorgeschoven?
Een van de meest omstreden onderdelen is de financiering. Het kabinet heeft eerdere voorstellen om het heffingsvrije vermogen en het heffingsvrije resultaat te verlagen en het forfait voor overige bezittingen te verhogen, ingetrokken. Daarvoor is een nieuw pakket in de plaats gekomen. Onder meer de grens voor excessief lenen bij de eigen vennootschap wordt stapsgewijs verlaagd. Dat moet tot en met 2040 cumulatief € 3,8 miljard opleveren. Daarnaast worden de box 2-tarieven van 2027 tot en met 2030 tijdelijk verlaagd: het lage tarief van 24,5% naar 23,5% en het hoge tarief van 31% naar 29%. Het idee daarachter is dat aanmerkelijkbelanghouders door die lagere tarieven eerder dividend uit hun bv halen. Daarmee worden belastingopbrengsten naar voren gehaald.

Precies daar zit een kwetsbaarheid. Een tijdelijke tariefsverlaging creëert immers geen nieuwe structurele belastingopbrengst, maar beïnvloedt vooral het moment waarop belasting wordt betaald. De nota bevestigt bovendien dat de tijdelijke verlaging van de box 2-tarieven tot en met 2040 zelf een cumulatieve derving van € 2,7 miljard oplevert. In de stukken wordt een cumulatief tekort tot en met 2040 van € 17,5 miljard genoemd. De totale cumulatieve derving van het voorstel komt, wanneer ook andere effecten worden meegenomen, uit op € 24,5 miljard. Vanaf 2032 leiden de maatregelen volgens het kabinet tot lagere belastingontvangsten. Het kabinet stelt daar tegenover dat het voorstel binnen de gehanteerde begrotingsregels gedurende de kabinetsperiode is gedekt. In het wetgevingsoverleg was juist dit onderscheid tussen begrotingstechnische dekking en dekking over een langere periode een van de belangrijkste discussiepunten.

Een belangrijke aanname: gemiddeld iedere 4,5 jaar realiseren
Ook de opbrengstraming van de vermogenswinstbelasting zelf bevat een forse gedragsaanname. Op basis van gegevens van onder meer Nederlandse banken gaat het kabinet uit van een gemiddelde bezitsduur van aandelen van drie jaar. Omdat een vermogenswinstbelasting het aantrekkelijk maakt om een verkoop – en daarmee de belastingheffing – uit te stellen, rekent het kabinet met een zogenoemd lock-in-effect van 50%. De gemiddelde bezitsduur wordt daardoor in de raming verlengd naar 4,5 jaar. Een uitgebreide gevoeligheidsanalyse voor situaties waarin beleggers hun beleggingen nog langer vasthouden, is niet beschikbaar.

Dat is relevant. Een belegger die maandelijks vermogen opbouwt voor zijn pensioen hoeft zijn portefeuille immers helemaal niet iedere paar jaar volledig te verkopen. Vermogenswinst kan tientallen jaren ongerealiseerd blijven. Daar komt het heffingsvrije resultaat bij. De eerder voorgestelde verlaging daarvan is ingetrokken. Daarmee blijft volgens het voorliggende stelsel het eerder voorgestelde bedrag van € 1.800 per persoon per jaar in stand.

Dat kan gedrag beïnvloeden. Een belastingplichtige kan ervoor kiezen winsten gespreid over meerdere kalenderjaren te realiseren in plaats van één grote verkoop te doen. Bij een tarief van 36% vertegenwoordigt een vrijstelling van € 1.800 maximaal € 648 belasting per jaar. Rond de jaarwisseling kan bovendien in twee afzonderlijke belastingjaren een vrijstelling beschikbaar zijn. Of en in welke mate belastingplichtigen hun transacties daadwerkelijk zo zullen plannen, is onzeker. Wel staat vast dat een vermogenswinstbelasting een fiscale prikkel geeft om zowel het moment als de omvang van winstnemingen te sturen. Juist daarom is de aanname over een gemiddelde bezitsduur van 4,5 jaar voor de budgettaire uitkomst van groot belang.

Gemiddelde verkrijgingsprijs: geen FIFO
Een praktisch belangrijk punt uit de beantwoording van vragen van de Nederlandse Vereniging van Banken betreft de verkrijgingsprijs. Voor financiële instrumenten van dezelfde soort wordt gewerkt met een gemiddelde verkrijgingsprijs. Dat geldt ook wanneer aankopen op verschillende momenten en zelfs via verschillende financiële instellingen zijn gedaan. Een voorbeeld. Een belegger koopt:

• 10 aandelen A voor € 100 per aandeel;
• later 10 aandelen voor € 200;
• en vervolgens 10 aandelen voor € 210.

In totaal zijn 30 aandelen gekocht voor € 5.100. De gemiddelde verkrijgingsprijs bedraagt dus € 170 per aandeel. Worden vervolgens vijf aandelen verkocht voor € 180, dan bedraagt de gerealiseerde vermogenswinst:

5 × (€ 180 - € 170) = € 50.

Dat geldt ook wanneer de laatst gekochte aandelen € 210 hebben gekost. Er wordt dus niet gewerkt met bijvoorbeeld FIFO, waarbij de eerst gekochte aandelen geacht worden als eerste te zijn verkocht. Voor banken scheelt dat complexiteit, maar bij overdracht van portefeuilles tussen verschillende instellingen ontstaat wel een nieuw aandachtspunt. Het kabinet overlegt nog met financiële instellingen over de overdracht van die fiscale gemiddelde verkrijgingsprijzen. Dividend volgt overigens een ander regime. Dividend is regulier voordeel en wordt belast in het jaar waarin het wordt ontvangen; daarvoor hoeft niet op verkoop te worden gewacht.

Crypto in 2029 anders dan een crypto-ETN
In 2029 ontstaat bovendien tijdelijk een hybride systeem. Aandelen, obligaties, deelnemingsrechten in beleggingsfondsen, opties, futures en andere financiële instrumenten vallen onder de vermogenswinstbelasting. Ook niet-verhandelbare aandelen en bepaalde daarmee samenhangende rechten worden meegenomen.

Rechtstreeks gehouden crypto in een eigen wallet kwalificeert daarentegen niet als financieel instrument. Daarvoor geldt in 2029 nog de vermogensaanwasbelasting. Opmerkelijk genoeg kan een verhandelbare ETN met crypto als onderliggende waarde wél als financieel instrument kwalificeren en daardoor al onder de vermogenswinstbelasting vallen.

Vanaf 2030 wil het kabinet ook crypto, verzekeringsproducten, vorderingen, vreemde valuta, roerende zaken ter belegging en andere resterende box 3-bezittingen naar de vermogenswinstbelasting brengen. Daarvoor volgt nog een afzonderlijk wetsvoorstel. Het streven is indiening op Prinsjesdag 2027.

Huwen, scheiden en overlijden: toch afrekenen zonder verkoop
Een andere belangrijke uitzondering op de gedachte "belasting betalen als je verkoopt" betreft life-events. Een realisatiemoment ontstaat namelijk wanneer een vermogensbestanddeel het box 3-vermogen van een belastingplichtige verlaat. Dat kan zich volgens het kabinet voordoen bij:

• echtscheiding;
• trouwen in gemeenschap van goederen;
• overlijden.

Er kan dus inkomstenbelasting over een opgebouwde vermogenswinst verschuldigd worden zonder dat het vermogensbestanddeel daadwerkelijk is verkocht en zonder dat liquide middelen vrijkomen. Bij overlijden is dit expliciet bevestigd. De erflater rekent in box 3 af over de vermogenswinst tegen 36%. De box 3-belastingschuld verlaagt vervolgens wel de omvang van de nalatenschap waarover eventueel erfbelasting wordt geheven.

Een doorschuifregeling zou kunnen voorkomen dat op zo'n moment moet worden afgerekend. Het kabinet kiest daar nu echter niet voor, omdat daarmee de belastingclaim zeer lang zou kunnen worden uitgesteld. Een doorschuifregeling voor onder meer huwelijk en scheiding wordt pas opnieuw bekeken bij het wetsvoorstel voor de volledige vermogenswinstbelasting vanaf 2030. Voor financieel planners maakt dit huwelijk, echtscheiding, estate planning en vermogensoverdracht tot belangrijke nieuwe aandachtspunten.

Van belasting over papieren winst naar planning van gerealiseerde winst
De vermogenswinstbelasting lost een fundamenteel bezwaar tegen de vermogensaanwasbelasting op: belastingplichtigen hoeven in beginsel niet jaarlijks af te rekenen over koerswinsten die uitsluitend op papier bestaan. Maar daar komt een ander vraagstuk voor terug. Zodra het moment van realisatie bepalend wordt voor de belastingheffing, krijgt de belastingplichtige invloed op het moment waarop de fiscus aan bod komt. Lang aanhouden, gefaseerd verkopen, jaarlijks gebruikmaken van het heffingsvrije resultaat en kiezen voor beleggingen waarbij rendement vooral uit waardegroei in plaats van dividend bestaat, worden dan fiscaal relevant. Het kabinet onderkent dat lock-in-effect zelf en rekent ermee. De vraag is alleen of een gemiddelde bezitsduur van 4,5 jaar voldoende voorzichtig is. Zeker voor particuliere beleggers die gedurende tientallen jaren vermogen opbouwen voor hun pensioen is dat allesbehalve vanzelfsprekend.

Daarmee verschuift de kernvraag in box 3. Niet langer alleen: wat is werkelijk rendement? Maar steeds meer: wanneer wordt dat rendement fiscaal gerealiseerd?

En juist het antwoord op die vraag bepaalt uiteindelijk niet alleen hoeveel een individuele belegger betaalt, maar ook hoeveel de schatkist daadwerkelijk ontvangt.

Bron: Rijksoverheid