Werkelijke woningwaarde bij eerste overlijden bepalend voor overbedelingsschuld

Casus
De vader van eiseres overleed in 1999. Zijn testament bevatte een ouderlijke boedelverdeling. De moeder verkreeg alle goederen en rechten uit de nalatenschap. De kinderen kregen ieder een onderbedelingsvordering op de moeder, opeisbaar bij haar overlijden. Tot de huwelijksgemeenschap behoorde de echtelijke woning.

Bij de aangifte erfbelasting na het overlijden van vader werd voor de woning aangesloten bij de WOZ-waarde met waardepeildatum 1 januari 1995: NLG 423.000. De WOZ-waarde met waardepeildatum 1 januari 1999 bedroeg echter NLG 595.000, oftewel € 269.999. De aanslagen erfbelasting na het eerste overlijden werden destijds vastgesteld op basis van de lagere waarde.

In 2023 overleed de moeder. Bij de aanslag erfbelasting na dit tweede overlijden hield de inspecteur voor de schuld van de moeder aan de kinderen rekening met de lagere woningwaarde van NLG 423.000, vermeerderd met rente. Volgens de inspecteur waren de erfgenamen destijds akkoord gegaan met die waarde, was geen bezwaar gemaakt tegen de aanslagen na het eerste overlijden en kon de hogere waarde niet alsnog worden gebruikt.

Eiseres stelde daartegenover dat voor de omvang van de civielrechtelijke vordering moest worden uitgegaan van de werkelijke waarde van de woning op de overlijdensdatum van vader. De rechtbank volgt haar daarin.

Oordeel rechtbank
Rechtbank Den Haag oordeelt dat de inspecteur bij de berekening van de overbedelingsschuld van de moeder moet uitgaan van de werkelijke waarde van de woning ten tijde van het eerste overlijden. In deze zaak is dat € 269.999, zijnde NLG 595.000. Over de aldus berekende schuld moet vervolgens rente worden berekend conform het testament.

De rechtbank verwijst daarbij naar het arrest van de Hoge Raad van 25 september 2009. In dat arrest werd geoordeeld dat een eerdere waardering voor de heffing van successierecht bij het eerste overlijden er niet aan in de weg staat dat bij het tweede overlijden wordt aangesloten bij de werkelijke civielrechtelijke waarde van de overbedelingsschuld.

De rechtbank verklaart het beroep gegrond. De aanslag moet opnieuw worden vastgesteld met inachtneming van de hogere woningwaarde bij het eerste overlijden.

Belang voor de praktijk
De uitspraak bevestigt opnieuw het onderscheid tussen de fiscale waardering bij het eerste overlijden en de civielrechtelijke waarde van de vordering bij het tweede overlijden.

Bij het eerste overlijden kan voor de Successiewet een specifiek waarderingsvoorschrift gelden, bijvoorbeeld de WOZ-waarde voor een woning. Die fiscale waardering werkt door in de heffing bij het eerste overlijden. Maar bij het overlijden van de langstlevende komt de overbedelingsschuld als schuld in mindering op de nalatenschap. Dan gaat het om de werkelijke civielrechtelijke waarde van die schuld.

Dat onderscheid is voor adviseurs van belang. Een lagere fiscale waardering bij het eerste overlijden hoeft dus niet automatisch te betekenen dat bij het tweede overlijden slechts die lagere waarde als schuld aftrekbaar is. Is de civielrechtelijke vordering hoger, dan kan die hogere waarde bij het tweede overlijden relevant zijn.

Let op bewijspositie
In deze procedure waren partijen het erover eens dat de werkelijke waarde van de woning op de overlijdensdatum van vader kon worden gesteld op NLG 595.000. De rechtbank sluit daarbij aan.

Dat maakt de praktische les helder: zorg bij het eerste overlijden voor een goede vastlegging van de waarde van de woning, zeker wanneer sprake is van een ouderlijke boedelverdeling, wettelijke verdeling of vergelijkbare langstlevende-regeling. Een taxatierapport, minnelijke waardering, WOZ-beschikking met relevante peildatum of andere onderbouwing kan bij het tweede overlijden van grote waarde zijn.

Fintool wees hier eerder al op bij het artikel “Hoe bereken je de overbedelingsschuld?”: bij het overlijden van de langstlevende ouder komt de vordering van de kinderen in mindering op de nalatenschap en mag voor de civielrechtelijke schuld worden uitgegaan van de werkelijke waarde van de woning op het moment van overlijden van de eerststervende.

Relatie met eerder kennisgroepstandpunt
De uitspraak sluit aan bij het standpunt van de Kennisgroep Successiewet over de waardering van de overbedelingsschuld. Daarin is aangegeven dat het waarderingsvoorschrift voor woningen, zoals de WOZ-waarde, niet geldt voor de waardebepaling van de overbedelingsschuld van de langstlevende bij diens overlijden. De schuld wordt bij het tweede overlijden bepaald aan de hand van de waarde in het economische verkeer, oftewel de civiele waarde.

Daarmee bevestigt de rechtbank de lijn die in de praktijk al werd gehanteerd: de fiscale waardering bij het eerste overlijden en de civiele schuldpositie bij het tweede overlijden kunnen uiteenlopen.

Bron: Rechtspraak

Advies voor de praktijk
Bij nalatenschappen met een woning en een langstlevende-regeling is het raadzaam om niet alleen de fiscale aangiftepositie te documenteren, maar ook de civielrechtelijke waarde van de vordering vast te leggen. Bij het tweede overlijden kan die civielrechtelijke waarde immers bepalend zijn voor de aftrekbare overbedelingsschuld.

Dat geldt temeer bij oudere testamenten met een ouderlijke boedelverdeling, waarin vaak een renteclausule is opgenomen. De hoofdsom én de testamentaire rente bepalen samen de uiteindelijke schuldpositie in de nalatenschap van de langstlevende.