Wet handhaving sociale zekerheid: meer ruimte voor de menselijke maat

De beoogde datum van inwerkingtreding is 1 januari 2027. Formeel bepaalt de wet echter dat de inwerkingtreding bij koninklijk besluit wordt vastgesteld. Op het moment van schrijven is dat afzonderlijke inwerkingtredingsbesluit nog niet aangetroffen.

Van automatisch sanctioneren naar passend reageren
De kern van de wet is een andere benadering van overtredingen van verplichtingen binnen de sociale zekerheid. Het uitgangspunt wordt dat een uitvoerder niet uitsluitend vaststelt dát een verplichting is overtreden, maar ook beoordeelt welke reactie in het concrete geval passend is. UWV, SVB en gemeenten krijgen daarbij verschillende mogelijkheden. Zij kunnen bijvoorbeeld kiezen voor een schriftelijke waarschuwing, een maatregel of boete, maar kunnen in bepaalde situaties ook afzien van een sanctie. Bij die afweging moeten onder meer de aard en ernst van de overtreding, de mate van verwijtbaarheid en het eventuele aandeel van de uitvoeringsorganisatie zelf worden betrokken. Ontbreekt iedere verwijtbaarheid, dan moet van een sanctie worden afgezien. Ook wanneer een waarschuwing of maatregel niet bijdraagt aan het doel waarvoor deze wordt opgelegd, kan sanctionering achterwege blijven. Daarnaast komt nadrukkelijk ruimte voor situaties waarin sprake is van een vergissing of waarin de gevolgen van een sanctie onevenredig zwaar uitpakken. Daarmee wordt de zogenoemde menselijke maat concreter in de wet verankerd.

Een waarschuwing als alternatief
Een belangrijke verandering is de bredere wettelijke mogelijkheid om een schriftelijke waarschuwing te geven. Daarmee ontstaat tussen ‘geen reactie’ en een financiële sanctie een extra handhavingsinstrument. Het doel is dat de reactie beter kan aansluiten bij wat daadwerkelijk is gebeurd. Een onbedoelde administratieve fout hoeft daardoor niet op dezelfde manier te worden behandeld als bewust misbruik. Dat betekent overigens niet dat verplichtingen verdwijnen. De inlichtingenplicht en andere verplichtingen blijven bestaan. De verandering zit vooral in de manier waarop op een overtreding wordt gereageerd.

Meer aandacht voor preventie
De wet legt daarnaast meer nadruk op het voorkomen van nieuwe fouten. Wanneer een uitvoeringsorganisatie constateert dat iemand een voorschrift niet of niet behoorlijk heeft nageleefd, moet de betrokkene ook worden geïnformeerd over de naleving daarvan. Handhaving krijgt daarmee niet uitsluitend een bestraffend karakter, maar moet ook bijdragen aan het voorkomen van herhaling.

Terugkijken wordt in beginsel beperkt tot vijf jaar
Ook bij herziening en terugvordering verandert het kader. In verschillende socialezekerheidswetten wordt de periode waarover een besluit kan worden herzien of ingetrokken in beginsel beperkt tot vijf jaar. Daarop bestaan uitzonderingen. In bepaalde, in de wet omschreven zwaardere situaties kan een langere termijn van maximaal twintig jaar gelden. De vijfjaarstermijn is dus geen absolute verjaringstermijn voor iedere situatie. Verder wordt nadrukkelijker ruimte gecreëerd om bij herziening, intrekking en terugvordering rekening te houden met onevenredige gevolgen voor de betrokkene. Ook kan onder voorwaarden worden afgezien van terugvordering, bijvoorbeeld wanneer fouten van een uitvoeringsorganisatie tot een groter aantal onjuiste besluiten hebben geleid.

Ook boeteregime wordt aangepast
De herziening van het handhavingsstelsel gaat samen met aanpassing van het boeteregime. Uitgangspunt daarbij is dat boetes realistischer en beter in verhouding tot de overtreding en de financiële positie van de betrokkene moeten staan. De nadere hoogte en uitwerking van de boetes wordt voor een belangrijk deel geregeld bij algemene maatregel van bestuur. De wet zelf biedt daarvoor het kader. De richting daarvan was eerder al zichtbaar in de consultatie over het aangepaste Boetebesluit: ook daar stond een meer proportionele boete centraal.

Geen vrijbrief bij fraude
‘Menselijker handhaven’ betekent niet dat bewust misbruik niet meer wordt bestraft. De wet probeert juist sterker onderscheid te maken tussen een vergissing, beperkte verwijtbaarheid en doelbewust misbruik. Bij ernstige overtredingen blijven zwaardere sancties mogelijk. De bedoeling is dus niet minder handhaving, maar passender handhaving: de reactie moet beter aansluiten bij wat iemand daadwerkelijk kan worden verweten en bij de gevolgen van de sanctie. De Raad van State omschreef dit als een wezenlijke wijziging ten opzichte van het sinds de fraudewetgeving van 2012 sterk op strikte handhaving gerichte stelsel.

Praktische betekenis
Voor financieel adviseurs is vooral van belang dat cliënten met een uitkering vanaf de invoering van het nieuwe regime vaker te maken kunnen krijgen met een individuele beoordeling in plaats van een min of meer automatische sanctie. Dat kan relevant zijn bij bijvoorbeeld een te hoog ontvangen uitkering, het te laat doorgeven van gewijzigde inkomsten of andere wijzigingen in de persoonlijke situatie. Tegelijkertijd blijft het verstandig cliënten erop te wijzen dat zij wijzigingen die van invloed kunnen zijn op hun uitkering tijdig moeten blijven melden. De Wet handhaving sociale zekerheid verandert dus niet zozeer de verplichtingen van uitkeringsgerechtigden, maar vooral hoe de overheid reageert wanneer een verplichting niet correct is nagekomen.

Bron: Rijksoverheid